با سلام خدمت شما دوستان گرامی

از این به بعد عکسهای قدیمی رو در این تاپیک قرارا دهید

خلاصه ای از سیر و تحولات عکاسی در ایران
درآمدی بر آغاز عکاسی در ایران

دربار قاجار بی شک مهمترین عامل ورود زود هنگام پدیده عکاسی به ایران است. موقعیت جغرافیایی ایران و وجود منابع سرشار آن عاملی بود برای برقرار ارتباط با دربار قاجار و به ویژه ناصرالدین شاه. این عامل اروپاییان را بر آن میداشت که چه در هیأت گروه های سیاسی و نظامی و چه به صورت فردی، برای کسب امتیازات و نیز دستیابی به مطامع و منافع مادی و شخصی به ایران سرازیر شوند. آنچه در این میان اهمیت دارد، گرمی بازار پیشکشهایی است که تقدیم امرا و پادشاهان میشده است. برخی از سخنان ژول ریشار فرانسوی قدیمیترین مدارکی است که در آن از عکاسی ایران سخن به میان رفته است و نشان میدهد که تنها پنج سال پس از اعلام رسمی فرآیند داگر به سال 1839 در پاریس، این شیوه تصویر برداری یعنی داگرئوتیپ به ایران راه یافته است. در چگونگی ورود و عام شدن عکاسی در ایران، ناگزیر از بررسی این امر در دو ساحت متمایزیم:

باید توضیح داد که در منابع 3، 4 و 5 سخنی از تاریخ عکاسی ایران به میان نیامده است و این آثار صرفا شامل فهرست و عکس هستند. در ذیل اکثر عکس های منبع 5 نیز نام عکاس نیامده است

(Donna Stien) این محقق و پژوهشگر هنری اهل آمریکا که خود چند سالی در ایران به سر برده است، در سال 1983 مقاله ای تحت عنوان مذکور منتشر کرد. این مقاله به همت ابراهیم هاشمی ترجمه و به صورت کتاب در سال 1368 چاپ شد. استاین در مقاله خود بیشتر متکی به آثار و نوشته های برجای مانده از عکاسان اروپایی (خصوصا ایتالیایی) است که در دوره قاجار به ایران آمده بودند. وی همچنین تعدادی از عکس های فهرست آلبوم های کتابخانه سلطنتی آتابای را در مقاله خود چاپ کرده است. این کتاب علی رغم موجز بودن، به مدد توضیحات فاضلانه مترجم یکی از معتبرترین منابع در خصوص تاریخ عکاسی ایران است.

2- ناصرالدین شاه، اطرافیان او و اروپاییانی ک در هیأت گروه های سیاسی و نظامی در ایران عکاسی میکرده اند. همچنین به کسانی که بدون وابستگی های مزبور عکاسی را به عنوان حرفه خود برگزیدند و در واقع باعث استمرار صنعت و هنر عکاسی در ایران امروزند. اشاره میکنیم پیش از همه، انچه را تا کنون در خصوص تاریخ و سابقه عکاسی در ایران تدوین شده است، بر میشمریم: 1. ایران در 113 سال پیش، بخش نخست: اصفهان که در برگیرنده بخشی از آسار ارنست هولستر است. این کتاب را محمد عاصمی، مدیر مسئول مجله کاوه در برلین ترجمه، وزارت فرهنگ و هنر در سال 1355 منتشر کرده است. متأسفانه چون این کتاب در نسخ بسیار معدود توزیع شده در حال حاضر نایاب است. 2. فهرست آلبوم های کتابخانه سلطنتی که به همت بدری آتابای، کتابدار کتابخانه کاخ گلستان، در سال 1357 نشر یافته است. در این کتاب گزیده ای از تصاویری که ناصرالدین شاه، درباریان و سایر عکاسان آن دوره گرفته اند گرد آوری شده است و در ضمن برخی از یادداشت های شخصی ناصرالدین شاه در باب عکاسی در آن به طبع رسیده است. این کتاب نیز به تعدادی معدود توزیع شده، در دسترس عموم قرار ندارد. 3. فهرست عکسهای تاریخی ایران، جلد یکم، بررسی و تدوین قاسم صافی بر مبنای یادداشت های مرحوم حسین محبوبی اردکانی که کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران در بهمن 1363 آن را منتشر کرده است. 4. فهرست عکس های تاریخی ایران، جلد دوم از همان مولف و ناشر که در سال 1364 منتشر شده است. 5. عکس های قدیمی ایران شامل مجموعه عکس های معیرالممالک است که پس از اهدا به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، به همت قاسم صافی تدوین شده است. 6. کارت پستال های تاریخی ایران تدوین قاسم صافی. 7. سرآغاز عکاسی در ایران، اثر دانا استاین 9. گنجینه عکس های ایران، (به همراه تاریخچه ورود عکاسی به ایران)، ایرج افشار با سابقه ای طولانی در تحقیق درباره تاریخ دوره قاجار و چند سال ریاست کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه تهران و دسترسی به عکس های تاریخی و منابع مهم موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، این کتاب ارزشمند را به سال 1370 منتشر ساخت. این کتاب علی رغم یکی دو اشتباه تاریخی در مورد فرایند های داگرئوتیپ و کالوتیپ، کتابی فوق العاده سودمند و قابل استفاده است و چاپی بسیار نفیس دارد و عکس های بسیار ارزشمندی از دوره قاجار در آن به چاپ رسیده است. 10. مقاله محققانه پیروز سیار در نقد و معرفی کتاب گنجینه های عکس های ایران که در مجله نشر دانش، سال سیزدهم شماره سوم فروردین به چاپ رسیده است. وی ضمن بررسی ایرادهای فاحش تاریخی مربوط به چند فرآیند عکاسی در کتاب ایرج افشار، فرضیه شهریار عدل و یحیی ذکاء را در مورد اینکه شاهزاده ملک قاسم میرزا اولین عکاسی است که در ایران به شیوه داگروتیپ عکس گرفته، مردود میشمارد. نظریه های مختلف در مورد اولین عکاسان ایرانی
در مورد اولین عکاسان خارجی که در ایران عکاسی کرده اند و نیز اولین عکاسان ایرانی تبار، نظرهای مختلفی ابراز شده است که به طور خلاصه به ذکر آن ها میپردازیم.
الف): نظریه یحیی ذکاء به نقل از مجله عکس، شهریور سال 1369. طبق نظر ایشان تقدم و تأخر عکاسان در ایران از این قرار است:

Studia Iranica در 1983 میکوشند ثابت کنند او اولین عکاس ایرانی است که در محدوده زمانی 1839 تا 7844 و قبل از ژول ریشار یا همزمان با او کار میکرده است. شاهد و مدرک آن ها متون ترجمه نشده و نقاشی هایی است که از روی نسخه های داگرئوتیپ کشیده شده است

2. ملک قاسم میرزا، پسر فتحعلیشاه قاجار، نخستین عکاس ایرانی است که در تبریز به روش داگرئوتیپ و کلودیون عکس گرفته است. در 24 بهمن 1357 ه. ش، فرصت طلبان به منزل او در روستای وان بین تبریز و مراغه، حمله کردند و شیشه های او را سوزانده، از بین بردند. شهریار عدل و یحیی ذکاء در 4. ژوزف پاپازیان که در سال 1292 ه. ق عکاسخانه خود را در تهران دایر کرده است. 5. عبدالله میرزا قاجار که بین سال های 1300 تا 1317 ه. ق فعال بوده است. وی مدت یک سال و نیم در فرانسه تحصیل عکاسی کرد. به نقل از مرحوم داریوش گل گلاب در صفحه 14 بررسی فنی عکاسی، وی از شاهزاده های خاندان جهانبانی است و روسی خان شاگرد اوست. ضمنا افشار نیز در صفحه 45 گنجینه عکس های ایران ذکر کرده که ایوانف یا روسی خان شاگرد عبدالله میرزا بوده است. پدر مرحوم علی خادم نیز از جمله شاگردان وی بوده است. ذکار در مجله عکس، تولد او را 1266 و وفاتش را 1336 ذکر کرده است. حال آنکه افشار در کتاب گنجینه عکس های ایران، تولد او را 1266 ه . ق و فوتش را 1326 ه . ق میداند 6. میرزا حسینعلی عکاسباشی که از طرف دارالفنون به اروپا فرستاده شد، بین سال های 1294 تا 1307 عکاسی میکرده است. ب): نظریه ایرج افشار و مرحوم داریوش گل گلاب. به عقیده افشار اولین عکاسی که در ایران عکس گرفته، ژول ریشار فرانسوی است، همین نظریه را نیز مرحوم داریوش گل گلاب بر اساس یادداشت های پدرش، شادروان حسین گل گلاب ابراز کرده است. اما مرحوم گل گلاب، در مقدمه بررسی فنی عکاسی عکاسان پس از ژول ریشار را به این ترتیب نام برده است:

BOMER است. در انقلاب مشروطه، و چندین سال پس از آن نیز این عکاسخانه مرکز آزادیخواهان بود و اغلب عکس های آن مربوط به بزرگان دوره مشروطه و مهاجران و ... است. چاپ عکس ها رو کاغذهای روز چاپ کلرورو نقره و کلرور طلا و کلرور پلاتین همواره سیاه میشده است. شیشه های عکاسی هم بیشتر از کارخانه لومیر Lumiere فرانسه و کاغذهای چاپ آن فان بوش (van Bosh) آلمان یا بلژیک بوده است. این عکاسخانه تا سال 1339 دایر بوده است. خود روسی خان با محمد علیشاه به اروپا رفت و کارهای عکاسخانه را مهدی مصورالملک چندی ادامه داد و پس از آن عکاسخانه تعطیل شد.

2. در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه برخی از اشخاصی که عکاسی میدانستند چیزهایی یاد گرفتند و با شیشه کلودیونی کارمیکردند. حتی زنی فرانسوی که معروف به مادام عباس بوده و به دستور شاه از زنان اندرون عکس برمیداشته که عکس های بسیاری از آن ها هنوز باقی است. 3. از دیگر اشخاصی که کار عکاسی میکرده، شخصی است معروف به صحافباشی که از محصلان اعزامی به اروپا بوده و بعدا در دربار منصوب شده است. 4 از اوایل سلطنت مظفرالدین شاه، یکی از شاهزاده های خانواده جهانبانی، به نام عبدالله میرزا، در بالاخانه دارالفنون عکاسخانه ای دایر و فن عکاسی متداول کرد. بسیاری از عکاسان بعدی از شاگردان او بوده اند. در ذیل عکس های این عکاسخانه عبارت (عبدالله قاجار) یا (عکاسخانه مدرسه مبارکه دارالفنون) دیده می شود. این عکاسخانه تا اوایل مشروطیت دایره بوده است و عکاسی دیگر، کارهای عکاسی درباری را انجام میداده که نام وی میرزا ابراهیم خان عکاسباشی و از خدمتگزاران مظفرالدین شاه بوده است. 5. در سال 1324 و 1325 ه. ق، در خیابان علاء الدوره، (فردوسی کنونی) دوعکاسخانه یکی به نام آنتوان سوروگین (که عکسهای این پست وبلاگ مربوط به این شخص است) و دیگری به نام عکاسخانه مسنن دایر شد که بیشتر خارجیان به آنجا رجوع میکردند. 6. در 1326 ه. ق یکی از متخصصان عکاسخانه عبدالله میرزا، به نام ایوانف که برای خود اسم ایرانی روسی خان را اختیار کرده بود، در سفر به روسیه، با یکی از شرکت های لوازم عکاسی در شهر ادسا، به نام بومر، قراردادی برای شیشه و کاغذ ومقوای عکاسی منعقد و در خیابان علاء الدوله عکاسخانه ای دایر کرد. عکسهای او همه دارای نشان روسی خان و پشت آن ها علامت 8. مخبرالسلطنه، مهدیقلی هدایت هم برای گراور سازی خود، عکاسی میکرد و همکار او میرزا علیخان گراور ساز اولین گراور های بر ورقه (روی) را در ایران تهیه کرد، ولی به دلیل نداشتن مرکب و کاغذ لازم گراورها همیشه سیاه و محو بود. 9. چاپخانه فاروس هم در سالهای 1300 و 1301 شمسی برای گراورهای خود عکاسی دایر کرده وبد و بیشتر به کارهای خود می پرداخت. ج) نظریه دانا استاین. دانا استاین در سرآغاز عکاسی در ایران که با ترجمه خوب و اضافات مفید ابراهیم هاشمی دردسترس است، اولین عکاسان را در ایران به این ترتیب معرفی میکند:
الف: ریشار خان، ب: فوکتی (مهندس ایتالیایی که سرپرست خط تلگراف تبریز، تهران بود و هم او روش کلودیون را به ایران آورد)، ج: لوئیجی پشه (Luigi Pesce) که فرماندهی کل قوای پیاده نظام ایران را بر عهده گرفت و او دوآلبوم عکس از ایران تهیه کرد که اولی را با پنجاه عکس به کنت کاورنخست وزیر ایتالیا هدیه داد و دومی را با 75 عکس به ویلیام اول، پادشاه پروس اهدا کرد. آلبوم اول هم اکنون در مجموعه ای شخصی در رم نگهداری میشود و آلبوم دوم در موزه متروپولین است.ایرج افشار در صفحه 24 گنجینه های عکس ایران آورده است که یک آلبوم دیگر هم از همین شخص در ایران موجود بوده که وی (یعنی افشار) از روی آن میکروفیلم تهیه کرده است.د: لوئیجی مونتابونه که از اعضای هیئت سیاسی ایتالیا بوده و به ایران آمده ه: ارنست هولستر خ: آنتوان سوروگین (عکسهای این پست قم برعکس متعلق به همین شخص است)
نظریه شهریایر عدل و یحیی ذکاء نیز میگوید که اولین عکاس ایرانی ملک قاسم میرزا بوده که به روش داگرئوتیپ عکاسی میکرده و نظریه بدری آتابای نیز حاکی از این است که اولین عکاس ایرانی ناصرالدین میرزا بوده.........ادامه این مطلب را دنبال کنید از کتاب سیر تحول عکاسی نوشته پطرتاسک با تالیف و ترجمه محمد ستاری 8. پیدایش عکاسی در شیراز که در واقع پایان نامه دوره کارشناسی منصور صانع بوده و به همت انتشارات سروش به زیور چاپ آراسته شده است. در این کتاب سرگذشت عکاسی و عکاسان فارس به رشته تحریر درآمده و کاری قابل تأمل و در خور تحسین است. 3. آقا رضا خان اقبال السطنه که در زمان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار فعالیت داشته است و حدود سال های 1280 تا 1282 ه. ق چند عکس معروف دارد. وی 27 سال عکاسی کرد و در 1307 ه.ق در سن چهل و هشت سالگی درگذشت. او احتمالا همان آقا رضای مذکور در صفحه 22 کتاب سرآغاز عکاسی در ایران است که فن عکاسی را در دارالفنون آموخت و به سال 1863 به مقام نخستین عکاسباشی منسوب شد. بدری آتابای نیز در فهرست آلبوم های کتابخانه سلطنتی به او اشاره دارد و در صفحه 34 کتاب سرآغاز عکاسی در ایران دانا استاین، به نقل از آتابای از وی نام برده است. 1. در اواسط سلطنت ناصرالدین شاه، پس از سفر دوم شاه به فرنگ، بعضی از همراهان شاه مختصر اطلاعاتی از عکاسی به دست آوردند و در میان آنها معیرالممالک که داماد شاه بوده است، چند دوربین تهیه کرده، عکاسی میکرد. (با استفاده از روش کلودیون تر) 7. از شاگردان عبدالله میرزا که در لابراتوار او کار میکردند، دو نفر دیگر هم در اوایل سال 1300 شمسی عکاسخانه های دیگری دایر کردند که هر دو در خیابان ناصریه بود. یکی ماشالله خان و دیگری خادم که عکس های ارزانتر می انداختند. 1- پیشگامان عکاسی در ایران که یکی ژول ریشار و دیگری ملک قاسم میرزا پسر بیست و چهارم فتحعلیشاه قاجار است. 1. مسیو ریشارخان که در 16 شوال 1260 ه . ق به ایران آمد و در زمان محمد شاه قاجار به روش داگرئوتیپ عکس گرفت. وی در 75 سالگی فوت کرد و در گورستان آب انبار قاسم سر راه تهران به شهر ری مدفون است

مهران مدیری:

مرحوم منوچهر نوذری:

عکسی کمیاب از ابی :

شجریان:

شاه و ملکه ثریا:

یک عکس کمیاب از داریوش: